Pro-Environmental Behaviors of Private Sector Employees Within the Context of the Value-Belief-Norm and Theory of Planned Behavior
Özet Görüntüleme: 14
/ 
PDF İndirme: 9
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17992328Anahtar Kelimeler:
İngilizceÖzet
Sanayi Devrimi’nden bu yana üretim ve tüketim faaliyetlerindeki hızlı artış, doğal kaynak kullanımını önemli ölçüde yoğunlaştırmış ve ekosistemlerde geri döndürülemez çevresel tahribatlara yol açmıştır. Günümüzde iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve çevre kirliliği gibi küresel sorunlar, yalnızca hükümetleri değil, aynı zamanda özel sektörü ve çalışanları da çevresel sorumluluk üstlenmeye zorlamaktadır. Bu bağlamda, çalışanların değer sistemleri ve ahlaki yönelimleri, çevreci davranışların ortaya çıkmasında belirleyici bir rol oynamaktadır. Özel sektör, özellikle üretim süreçlerinde yoğun kaynak kullanımı nedeniyle çevresel etkilerin oluşumunda kritik bir konuma sahiptir. Literatür, işletmelerin çevresel performansının yalnızca kurumsal politika ve uygulamalarla değil, aynı zamanda çalışanların bireysel tutumları, etik algıları ve ahlaki değerleriyle de şekillendiğini ortaya koymaktadır. Ahlaki değerler, bireylerin doğru–yanlış ve iyi–kötü ayrımını yapmalarına rehberlik eden etik ilke ve inançlar bütünü olarak tanımlanmaktadır. Evrenselcilik ve yardımseverlik gibi değerler, çevresel sorumluluk bilincini güçlendirmekte ve çalışanlar arasında çevreci davranışların gelişimini desteklemektedir.
Çevreci davranışlar; enerji tasarrufu, geri dönüşüm, atık azaltımı ve çevre dostu ürünlerin tercih edilmesi gibi bilinçli ve gönüllü eylemleri kapsamaktadır. Bu nitel derleme çalışması, 2000–2024 yılları arasında yayımlanan ulusal ve uluslararası literatür ile politika belgelerini sistematik biçimde incelemekte ve ahlaki değerlerin özel sektör çalışanlarının çevreci davranışlarını anlamada kritik bir belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Değer–İnanç–Norm (VBN) Teorisi ve Planlı Davranış Teorisi (TPB) çerçevesinde değerlendirildiğinde, bulgular bireysel ahlaki değerlerin örgütsel destek mekanizmalarıyla bütünleşmesinin, çevreci davranışların düzeyini artıran güçlü bir sinerji yarattığını göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, sürdürülebilirlik literatürü içinde çalışan odaklı bir bakış açısını güçlendirmekte ve örgütlerde çevresel farkındalığın artırılması ile sürdürülebilir çevreci davranışların geliştirilmesi amacıyla eğitim programlarının, değer temelli ödül sistemlerinin, etik liderlik uygulamalarının ve çalışan katılım mekanizmalarının bütüncül ve entegre bir şekilde tasarlanmasının önemini vurgulamaktadır.
Referanslar
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.
Altun, H. ve Yalçın, F. (2024). Kurumsal sürdürülebilirlik eğitimlerinin çalışan davranışlarına etkisi: Özel sektör örneği. Journal of Sustainable Business Practices, 12(1), 45–62.
Aydın, L., & Sezer, H. (2022). Bireysel etik değerlerin çevreci çalışan davranışlarına etkisi: Özel sektör çalışanları üzerine bir araştırma. İşletme ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 14(3), 215–230.
Aydın, S. ve Balcı, E. (2025). Organizational norms and employee engagement in environmental sustainability practices. Journal of Organizational Ecology, 12(1), 45–62.
Bamberg, S., & Möser, G. (2007). Twenty years after Hines, Hungerford, and Tomera: A new meta-analysis of psycho-social determinants of pro-environmental behaviour. Journal of Environmental Psychology, 27(1), 14–25.
Costa, R., Martins, J., & Pereira, L. (2023). Self-regulation and pro-environmental behaviour: A meta-analytic review. Journal of Environmental Psychology, 88, 102046.
Daily, B. F., & Huang, S. (2001). Achieving sustainability through attention to human resource factors in environmental management. International Journal of Operations & Production Management, 21(12), 1539–1552.
Demir, K., & Yıldırım, S. (2024). Çalışanların etik yönelimleri ve sürdürülebilir davranışları arasındaki ilişki. Çevre ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 9(1), 45–62.
Demir, S., & Kılıç, R. (2023). Ahlaki değerlerin çevreci iş davranışları üzerindeki etkisi: VBN ve TPB modellerinin karşılaştırmalı analizi. International Journal of Organizational Studies, 18(2), 78–94.
Erbaş, E. (2024). Green organizational culture and employees’ sustainability behaviors: A bibliometric review. International Journal of Contemporary Economics and Administrative Sciences, 14(2), 210–231.
García-Martínez, L., Soto-Ramírez, J., & Ruiz-Bravo, D. (2024). Environmental knowledge and pro-environmental behaviors among engineering professionals. Journal of Environmental Studies and Sciences, 14(3), 455–470.
Hassan, M., Noor, S., & Malik, A. (2021). Moral obligation and pro-environmental behavior: An extended TPB approach. Environmental Psychology Review, 27(3), 210–226.
IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis.
Jones, T. M. (1991). Ethical decision making by individuals in organizations: An issue-contingent model. Academy of Management Review, 16(2), 366–395.
Kaiser, F. G., Wölfing, S., & Fuhrer, U. (2005). Environmental attitude and ecological behaviour. Journal of Environmental Psychology, 25(3), 223–237.Karaca, B. (2023). Ahlaki değerler ve çevresel tutumların işyeri davranışlarına etkisi. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 11(2), 98–112.
Karimi, F., & Ahmad, R. (2024). Moral norms and employees’ green actions: Evidence from the private sector. Asian Journal of Environmental Psychology, 9(1), 33–49.
Kim, A., Kim, Y., & Han, K. (2021). Employees’ pro-environmental behaviors and organizational sustainability. Journal of Cleaner Production, 310, 127–139.
Kollmuss, A., & Agyeman, J. (2002). Mind the gap: Why do people act environmentally and what are the barriers to pro-environmental behavior? Environmental Education Research, 8(3), 239–260.
Korkmaz, M., & Eminoğlu, Z. (2021). VBN teorisi çerçevesinde çalışanların çevreci tutumları: Değer temelli bir inceleme. Çalışma Yaşamı Dergisi, 6(2), 134–150.
Lee, J., & Chen, W. (2022). Employees’ green behaviors: Testing an integrated VBN–TPB framework. Sustainability Research Letters, 14(5), 1123–1139.
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage.
Norton, T. A., Zacher, H., & Ashkanasy, N. M. (2015). Organisational sustainability policies and employee green behaviour: The mediating role of work climate perceptions. Journal of Environmental Psychology, 41, 283–296.
OECD. (2022). OECD Environmental Performance Review. Organisation for Economic Co-operation and Development.
Özdemir, A., & Soylu, D. (2023). Kurumsal çevre politikaları ve bireysel normların çevreci davranışa etkisi. Sürdürülebilir İşletme ve Ekonomi Dergisi, 5(4), 301–318.
Öztürk, E., & Aydın, M. (2022). Kurumsal destek algısı ve çalışan yeşil davranışları: TPB kapsamında bir inceleme. Yönetim ve Organizasyon Dergisi, 29(3), 256–273.
Phang, G., & Zul Ilham. (2023). Theory of planned behavior to understand pro-environmental behavior among university students. AIMS Environmental Science, 10(5), 691–708.
Rahman, N., & Idris, A. (2025). Predictors of pro-environmental workplace behavior in emerging economies. Journal of Environmental Management and Policy, 32(1), 15–29.
Rest, J. R. (1986). Moral development: Advances in research and theory. Praeger.
Robertson, J. L., & Barling, J. (2013). Greening organizations through leaders' influence on employees’ pro-environmental behavior. Journal of Organizational Behavior, 34(2), 176–194.
Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press.
Schultz, P. W., & Zelezny, L. (1999). Values as predictors of environmental attitudes: Evidence for consistency across 14 countries. Journal of Environmental Psychology, 19(3), 255–265.
Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. In M. P. Zanna (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 25, pp. 1–65). Academic Press.
Sheasby, J., & Smith, A. (2023). Examining the factors that contribute to pro-environmental behavior between rural and urban populations. Sustainability, 15(7), 6179.
Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339.
Steg, L., & Vlek, C. (2009). Encouraging pro-environmental behaviour: An integrative review and research agenda. Journal of Environmental Psychology, 29(3), 309–317.
Stern, P. C. (2000). Toward a coherent theory of environmentally significant behavior. Journal of Social Issues, 56(3), 407–424.
Stern, P. C., Dietz, T., Abel, T., Guagnano, G., & Kalof, L. (1999). A value-belief-norm theory of support for social movements: The case of environmentalism. Human Ecology Review, 6(2), 81–97.
Şahin, E. (2025). Planlı Davranış Teorisi kapsamında özel sektör çalışanlarında çevresel niyet ve etik değer ilişkisi. Yönetim ve Strateji Çalışmaları, 8(1), 55–72.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). 12. Kalkınma Planı (2024–2028). Ankara: SBB Yayınları.
UNEP. (2023). Global Resources Outlook. United Nations Environment Programme.
United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development.
Wang, L., & Li, S. (2023). Values, beliefs, and norms as predictors of workplace green actions. Journal of Environmental Behavior Studies, 5(2), 89–104.
Whitley, C., Zhang, K., & Holt, A. (2024). Dimensions of pro-environmental consumer and workplace behavior: A systematic review. Environmental Research Letters, 19(2), 025011.
World Commission on Environment and Development. (1987). Our common future. Oxford University Press.
Zhang, L., Chen, Y., & Wu, H. (2024). Corporate environmental responsibility and employee green behavior: A review and future directions. Journal of Cleaner Production, 430, 139876.
Zhang, Y., & Dong, L. (2021). Ethical values and green workplace behavior: A VBN perspective. Journal of Cleaner Organizational Research, 7(4), 301–317.
Zientara, P., & Zamojska, A. (2022). Employee pro-environmental behavior in achieving corporate sustainability goals. Business Strategy and the Environment, 31(7), 3032–3047.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 ASES INTERNATIONAL JOURNAL OF CULTURE, ART AND LITERATURE (ISSN: 3023-5480)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Dergimizde yayımlanan makaleler, 